Tema razgovora nije bila položaj žena, ograničavanje ljudskih prava ili politička budućnost Avganistana, već povratak avganistanskih državljana iz Evrope.

Prema pisanju američkog lista The New York Times, koji se poziva na učesnike sastanaka i diplomatske izvore, evropski predstavnici tokom razgovora nisu pokrenuli pitanje sistematskog kršenja ljudskih prava za koje su odgovorni talibani.

Ovo otkriće pokazuje koliko su se promijenili politički prioriteti Evrope. Vlade koje su nakon povratka talibana na vlast 2021. godine odbijale da priznaju njihov legitimitet sada traže načine da direktno sarađuju sa njima.

Razlog je prije svega migraciona politika. Evropske vlade suočavaju se sa sve većim pritiskom da povećaju broj povrataka osoba koje nemaju pravo boravka, naročito onih koje su osuđene za krivična djela. Međutim, takva saradnja ima svoju cijenu.

Talibani u deportacijama vide priliku za međunarodno priznanje

Talibanske vlasti dobro su svjesne da je evropskim državama za sprovođenje deportacija potrebna njihova saradnja. Avganistan, naime, mora da prihvati vraćene državljane i učestvuje u izdavanju potrebne dokumentacije.

Prema saznanjima lista The New York Times, talibani pregovore koriste za ostvarivanje znatno širih ciljeva.

Između ostalog, zahtijevaju veći pristup avganistanskim diplomatskim predstavništvima u Evropi, finansijsku podršku za reintegraciju deportovanih državljana u avganistansko društvo i širu ekonomsku pomoć.

Upravo je posljednji zahtjev posebno problematičan za evropske vlade.

Evropska unija je do sada pomoć Avganistanu uglavnom ograničavala na humanitarnu podršku stanovništvu. Direktno finansiranje razvojnih projekata preko talibanskih vlasti moglo bi da ojača njihov položaj i omogući pristup novcu i predstavnicima režima na koje se odnose međunarodne sankcije.

Talibani zato razgovore o deportacijama vide i kao priliku za postepenu normalizaciju odnosa sa Evropom.

Iako evropske države ističu da je riječ isključivo o tehničkoj saradnji, a ne o diplomatskom priznanju, pojedine evropske diplomate priznaju da čak i takvi kontakti mogu doprinijeti jačanju međunarodnog legitimiteta talibanskih vlasti.

Rusija je za sada jedina država koja je zvanično priznala talibansku vladu.

Njemačka dozvolila rad talibanskim predstavnicima

Najodlučnije se za direktnu saradnju sa Kabulom zalaže Njemačka. Vlada kancelara Friedricha Merza želi da ubrza povratak avganistanskih državljana, prije svega onih koji su pravosnažno osuđeni za krivična djela.

Krajem prošle godine Berlin je sa talibanskim vlastima postigao dogovor koji omogućava direktne deportacije u Avganistan. Prije toga su njemačke vlasti morale da organizuju povratak preko trećih zemalja.

Tako je u februaru iz Lajpciga ka Kabulu poletio čarter avion sa 20 avganistanskih muškaraca koje su njemački sudovi osudili za krivična djela. Bila je to prva deportacija u okviru novog dogovora.

Njemački ministar unutrašnjih poslova Alexander Dobrindt označio je sporazum kao osnovu za sprovođenje direktnih i dugoročno održivih deportacija u Avganistan.

Prema podacima njemačkog Ministarstva unutrašnjih poslova, Njemačka je od dolaska Merza na vlast deportovala 263 avganistanska državljanina.

Njemačke savezne i pokrajinske vlasti sada nastoje da povećaju broj povrataka. Počele su da deportuju i avganistanske muškarce koji nisu osuđivani za krivična djela, ali nemaju pravo boravka.

Kako bi ubrzala postupke, Njemačka je predstavnicima talibana dozvolila obavljanje konzularnih poslova u avganistanskim diplomatskim predstavništvima u Berlinu i Bonu.

Od maja prošle godine u zemlji djeluje nekoliko talibanskih predstavnika, a nedavno su vlasti u Kabul poslale još troje službenika koji bi tokom mjesec dana trebalo da pomognu u organizovanju deportacija.

Prema riječima pojedinih predstavnika njemačke vlade, takva saradnja predstavlja određeni oblik faktičkog priznavanja talibanskih vlasti, iako ih Njemačka zvanično ne priznaje kao legitimnu avganistansku vladu.

U Njemačkoj živi više od pola miliona Avganistanaca

U Njemačkoj živi više od 500.000 avganistanskih državljana, od kojih velika većina ima regulisan boravak. Avganistanci čine i približno petinu svih podnosilaca zahtjeva za azil u toj zemlji.

Njemačka vlada prilikom deportacija za sada uglavnom pravi razliku između muškaraca i žena. Žene, zbog sistematskog progona u Avganistanu, po pravilu imaju veće izglede da dobiju zaštitu.

Tako je u prvoj polovini ove godine, prema zvaničnim podacima, zaštita odobrena za gotovo 95 odsto Avganistanki koje su podnijele zahtjev za azil.

Položaj žena u Avganistanu ostaje jedan od najvažnijih razloga zbog kojih evropske države odbijaju da talibanske vlasti priznaju kao legitimnu vladu.

Od ponovnog preuzimanja vlasti 2021. godine, talibani su djevojčicama i djevojkama drastično ograničili pristup obrazovanju, dok su ženama suzili mogućnosti zapošljavanja, kretanja i učešća u javnom životu.

Upravo zbog toga postavlja se pitanje da li evropske države mogu da sarađuju sa vlastima čije postupke javno osuđuju, a da pritom ne ugroze sopstvene principe.

Pritisak AfD-a mijenja njemačku migracionu politiku

Pooštravanje njemačke migracione politike povezano je i sa unutrašnjopolitičkim okolnostima. Alternative für Deutschland (AfD), koja bilježi visoku podršku u istraživanjima javnog mnjenja i prema pojedinim anketama zauzima prvo mjesto među njemačkim strankama, zahtijeva znatno strožu migracionu politiku.

Ta stranka, između ostalog, zagovara masovni povratak migranata i stavila je migracije u središte svog političkog programa.

Merzova vlada zato pokušava da pokaže da može efikasnije da sprovodi deportacije i ograniči nezakonite migracije.

Međutim, kada je riječ o Avganistanu, suočava se sa posebnim problemom: za direktan povratak svojih državljana mora da sarađuje upravo sa vlastima koje Njemačka zvanično ne priznaje zbog kršenja ljudskih prava.

„Talibani imaju stvarne poluge pritiska. Evropska unija je, s druge strane, prilično nemoćna“, ocijenio je za The New York Times Conrad Schetter, direktor Međunarodnog centra za proučavanje sukoba u Bonu (Bonn International Centre for Conflict Studies).

Prema njegovim riječima, evropske države nalaze se pod tolikim pritiskom da su spremne da prihvate gotovo bilo kakav dogovor koji im omogućava deportaciju migranata osuđenih za krivična djela.

I Francuska razmatra sličan dogovor

Njemačka nije jedina evropska država koja mijenja odnos prema talibanskim vlastima. Francuska, koja je do sada bila među najuzdržanijim zemljama kada je riječ o direktnim pregovorima sa Kabulom, sada razmatra sličan pristup.

Prema navodima četvoro evropskih i avganistanskih diplomata upoznatih sa razgovorima, Pariz ispituje mogućnosti za saradnju u vezi sa povratkom avganistanskih državljana.

Portparol francuskog Ministarstva spoljnih poslova Pascal Confavreux rekao je da bi cilj razgovora bio olakšavanje deportacija avganistanskih državljana koji nezakonito borave u Francuskoj i predstavljaju prijetnju nacionalnoj bezbjednosti.

Situaciju pažljivo prati i Velika Britanija, čiji predstavnici redovno posjećuju Kabul. Prema diplomatskim izvorima, o direktnim dogovorima razmišljaju i pojedine druge evropske države.

Sjedinjene Američke Države, u međuvremenu, vraćaju avganistanske državljane u treće zemlje, ali, prema pisanju lista The New York Times, do sada nisu sprovele direktne deportacije u Avganistan.

Organizacije za ljudska prava upozoravaju na dvostruke standarde

Saradnja evropskih država sa talibanima izazvala je kritike organizacija za ljudska prava. Fereshta Abbasi, istraživačica za Avganistan u organizaciji Human Rights Watch, ukazuje na protivrječnost između evropske osude talibanskog režima i pregovora čiji je cilj vraćanje ljudi pod njegovu vlast.

„Evropska unija ne može vjerodostojno da osuđuje sistematsko ugnjetavanje koje sprovode talibani, a da istovremeno sa njima pregovara o deportaciji Avganistanaca upravo u uslove protiv kojih bi trebalo da se bori“, izjavila je ona.

Evropske vlade, s druge strane, ističu da su razgovori ograničeni na tehnička pitanja i da ne predstavljaju političko priznanje talibanskog režima.

Takođe insistiraju na tome da imaju pravo da vrate državljane trećih zemalja koji nemaju dozvolu boravka, naročito ako predstavljaju bezbjednosni rizik.

Međutim, organizacije za ljudska prava upozoravaju da se prilikom svake deportacije mora uzeti u obzir i individualni rizik od progona, mučenja ili drugog nečovječnog postupanja.

Ko zapravo dobija ovakvom saradnjom?

Pet godina nakon povratka talibana na vlast, evropska politika prema Avganistanu postepeno se mijenja.

Za talibane to znači priliku da se iz međunarodno izolovanih vlasti postepeno preobrate u sagovornika bez kojeg evropske države ne mogu da sprovedu dio svoje migracione politike.